Historia Szkocji - Szkocja - praca w Szkocji : Szkocja1.net

Historia Szkocji

Prehistoria:

Początki historii Szkocji sięgają czasów odległych o ponad 8 tysięcy lat, kiedy pierwsze ludy przybyły na tereny obecnej Szkocji. Był to wówczas jeden z ostatnich nieskolonizowanych obszarów świata, zarazem jednak jeden z ostatnich bastionów epoki lodowcowej - osadnictwo następowało w miarę wycofywania się lodowca. Ten późny start znajdzie odzwierciedlenie w ciągu następnych kilku tysięcy lat historii Szkocji, jako że ze zdobyczami takimi jak rolnictwo, brąz i narzędzia z żelaza zapozna się ona jako jedno z ostatnich miejsc w Europie. Pierwsze stałe osady w Szkocji powstały co najmniej 5000 lat p.n.e. Znane stanowisko archeologiczne w Skara Brae na Orkadach datowane jest na 2000 lat p.n.e. Ludy te były również mistrzami monumentalnych budowli, oddając się zajęciu, które bardziej na południe zaowocowało powstaniem zadziwiających budowli typu Stonehenge.

Wyspy Brytyjskie VI-VII wieku n.e. (dla ułatwienia naniesiono współczesne nazwy geograficzne)

Współcześni Szkoci to głównie Celtowie, natomiast o pochodzeniu najwcześniejszych mieszkańców tych terenów wiadomo niewiele. Pierwsi Celtowie przybyli do Szkocji w V wieku. Byli to Brytowie z Brytanii, potomkowie ludów celtyckich, które przybyły na wyspę w bliżej nie sprecyzowanym czasie i prawdopodobnie przemieszały się z pierwotną ludnością tych obszarów. Byli oni również spokrewnieni z Celtami irlandzkimi. Język i kultura pierwotnych mieszkańców Szkocji wkrótce zanikły, pozostawiwszy jedynie ślad w postaci kilku bardzo starych nazw geograficznych.

Pierwsze pisemne przekazy historyczne na temat Szkocji są pochodzenia rzymskiego. Po serii zwycięstw na południu Brytanii w roku 79 na tereny Szkocji wszedł na czele swych wojsk Juliusz Agrykola. Zaciekły opór Kaledończyków sprawił, że wojska rzymskie nie zdołały spacyfikować całego obszaru Szkocji i zatrzymały się na linii pomiędzy rzeką Tyne i zatoką Solway, która tymczasowo wyznaczyła południowe kresy Szkocji i północną granicę Cesarstwa Rzymskiego na Brytanii. Powstał wówczas Mur Hadriana. Wobec zajadłych ataków Kaledończyków namiestnik Lollius Ubricus zarządził budowę kolejnych umocnień, tym razem bardziej na północ, na linii naturalnego przewężenia Forth-Clyde. Tak powstał Mur Antoninusa, który był o połowę krótszy od Muru Hadriana i łatwiejszy do obrony. Mur Antoninusa stanowił jednak północną rubież Cesarstwa Rzymskiego na Brytanii tylko przez dwa następne dziesięciolecia, już około 160 roku Rzymianie cofnęli się poza Mur Hadriana, który pozostawał północną granicą cesarstwa aż do początków V wieku, do czasu opuszczenia Brytanii przez Rzymian.

Fakt, że Rzymianom nie udało się podbić Kaledonii, można uznać za triumf Kaledończyków i być może nawet powód do narodowej dumy. Jednakże w praktyce oznaczało to odizolowanie Szkocji od głównego nurtu europejskiej myśli i kultury. W rezultacie przez prawie tysiąc lat kraj ten był obszarem zacofanym i prowincjonalnym.

W początkowej fazie wycofywania się Rzymian populacja Szkocji składała się z czterech głównych grup etnicznych:

Piktowie byli ludem, którego pochodzenia do dziś w pełni nie wyjaśniono; zajmowali większą część Szkocji, na północ od linii między Firth of Clyde i Firth of Forth, obszar zwany wówczas Piktawią

Anglosasi (Anglowie i Sasi) zajmowali obszar na południe od Firth of Forth, aż po południowe granice Nortumbrii

Brytowie byli ludem miejscowym, ale pozostającym pod silnym wpływem Rzymu

wreszcie Szkoci, przedstawiciele najświeższej fali imigracyjnej z Irlandii, zamieszkiwali wyspy u zachodnich wybrzeży Szkocji, tworząc królestwo Dalriady.

Początki chrześcijaństwa i wczesne średniowiecze :

Chrześcijaństwo zostało wprowadzone do Szkocji przez świętego Niniana. Z Candida Casa, położonego na linii Solway Firth, gdzie działał, nowa wiara rozprzestrzeniła się na południowych i wschodnich rubieżach Szkocji, a także na północy Anglii. Według późniejszych kronikarzy, w tym św. Patryka, Piktowie wyrzekli się chrześcijaństwa już w następnym stuleciu po śmierci św. Niniana. Przyczyna tego nie jest znana. Ponowną chrystianizację Piktów przeprowadzili Szkoci, stopniowo coraz bardziej oddalający się od swych pierwotnych, celtyckich bogów. Najsławniejszym ewangelistą działającym w owym czasie na obszarze Szkocji był Kolumba z Iony. Przybył on do Szkocji w 563 roku i osiadł na wyspie Iona. Jego (wątpliwe) nawrócenie piktyjskiego władcy Brude jest uznawane przez niektórych za punkt zwrotny w historii chrześcijaństwa w Szkocji.

Bibliografia:

1.Stefan Zabieglik - Historia Szkocji, 2000, Wyd. DJ, Gdańsk ISBN 83-87227-07-2

2.Tomasz Kapitaniak - Historia Szkocji, Wyd. Ibidem, Łódź 2000 ISBN 83-912403-3-9

Powstania szkockie:

Powstania szkockie - narodowowyzwoleńcze powstania wzniecane przez jakobickich zwolenników legitymistycznej dynastii Stuartów.

1689

Powstanie Dundeego - rozpoczęte ogłoszonym w Irlandii 16 kwietnia 1689 r. przez Johna Grahama, wicehrabiego Dundee zaciągiem pod sztandary króla Jakuba II Stuarta. Desant w Kintyre z 200 osobowym oddziałem powiódł się głównie dzięki zmianie na stanowisku głównodowodzącego armią zwolenników Wilhelma. Pierwsze poparły powstanie klany góralskie.

W czerwcu siły powstańcze liczyły 8 batalionów i 2 kompanie, złożone głównie z górali. Atakowi dzikich i walecznych oddziałów klanowych nie potrafiły się przeciwstawić liczniejsze, zwarte oddziały nowoczesnej armii rządowej w bitwie pod Killiecrankie. Powstańcy stracili jednak w tej bitwie swego przywódcę, gdyż Dundee chcąc uhonorować swych dumnych góralskich żołnierzy walczył wbrew radom sztabu z bronią w ręku w pierwszej linii.

Kolejne bitwy (pod Cromdale, Boyne, Dunkeld) były w większości przegrane i powstanie wygasło w końcu 1691, zwłaszcza po ogłoszeniu ultimatum przez Wilhelma. Ostatnim zbrojnym akcentem powstania była zbrodnia wojsk orańskich dokonana w Glencoe.

1708

próba inwazji w 1708 r. - W 1708 r. Jakub Stuart, zwany "starym pretendentem", uznany przez jakobitów i Francję za Jakuba III wyruszył z Dunkierki z 30 okrętami i siłami ok. 6 tys. żołnierzy, głównie francuskich. Próba desantu została udaremniona jeszcze na wodach Kanału przez Royal Navy.

1715

Pierwsza Wielka Rebelia (nazywana też "pierwszym jakobickim powstaniem", "powstaniem 15. roku") - rozpoczęte w lecie 1715 zwołaniem przez hrabiego Mar wodzów klanów na "wielkie polowanie" w Beamar. 8 września Mar ogłosił Jakuba Stuarta legalnym suwerenem. Wkrótce siły powstańcze zdobyły Perth i wzrosły do ok. 8 tys. Do powstania przyłączyli się jakobici z północnej Anglii pod wodzą Thomasa Kenmurre'a w sile 300 konnych. Próba marszu w głąb Anglii zakończyła się klęską sił jakobickich w bitwie pod Preston w Lancashire.

W Szkocji odbicie Perth przez siły rządowe dowodzone przez Johna Campbella, 2. księcia Argyll, złożone głównie z Campbellów 13 listopada 1715 było w zasadzie końcem powstania. 4 lutego 1716 r. Jakub III Stuart odpłynął do Francji.

1719

Próba inwazji w 1719 r. - zorganizowana przy wsparciu Hiszpanii.

Kolejny sojusz zaoferował Jakubowi Stuartowi hiszpański minister, kardynał Giulio Alberoni. Siły inwazyjne liczyły ok. 5 tys. ludzi, na 27 okrętach. Większość hiszpańskich okrętów zatonęła jednak w czasie sztormu na Kanale. Dwie ocalałe fregaty wysadziły 300 hiszpańskich żołnierzy, do których dołączył niewielki oddział zgromadzony przez Lorda Tullibardine i Wielkiego Marszałka Szkocji. Nieliczne, wskutek niewielkiego poparcia klanów, siły powstańcze zostały rozbite przez wojska Jerzego I w bitwie pod Glen Shiel.

1744

Próba inwazji w 1744 r. - nieudana próba inwazji w sile ok. 10 tys. ludzi, głównie żołnierzy francuskich. Większość floty inwazyjnej została zniszczona i zatopiona w wyniku sztormu, i w rezultacie akcja została odwołana. Wsparcie króla Francji spowodowało ostre protesty dyplomatyczne Anglii.

1745

Druga Wielka Rebelia (zwana "drugim jakobickim powstaniem", "powstaniem 45. roku") - powstanie zorganizowane przez "Młodego Pretendenta", księcia Karola Edwarda Stuarta, syna Jakuba II. Jako jedyne z powstań szkockich miało pełne szanse na powodzenie.

Rozpoczęte przybyciem do Szkocji księcia Karola Edwarda, który przy braku tym razem wsparcia Francji, z własnej kieszeni finansował przedsięwzięcie. 2 sierpnia1745r. młody książę wylądował na Hebrydach z niewielką grupą jakobickich emigrantów, 700 ochotnikami z Irlandzkiej Brygady i ładunkiem broni dla powstańców.

Młodzieńczy zapał Karola Edwarda, jego szacunek dla góralskich tradycji oraz krwawe rządy angielskich najeźdźców przyczyniły się do masowego poparcia powstania. Prócz większości klanów góralskich przyłączali się również jakobici z nizin i Anglii. Armia powstańcza prawie bez walki zajęła stolicę Szkocji - Edynburg. Pierwsze wielkie zwycięstwo w bitwie pod Prestopas 21 września przyczyniło się do podniesienia morale wojsk i dalszego napływu ochotników. Powstańcy rozpoczęli marsz na Newcastle, w Londynie zapanowała panika. Jednak niezdecydowanie dowódców, niesnaski w sztabie i zaczynające się dezercje wśród ochotników przyczyniły się do klęski. Armia rządowa została natomiast wsparta świeżymi hanowerskimi siłami, ściągniętymi z kontynentu. Mimo to wojska szkockie zdołały jeszcze pokonać Anglików w bitwie pod Falkirk. Ostateczną klęskę siły jakobickie poniosły 16 kwietnia 1746 r. w bitwie pod Culloden Moor, na moczarach opodal Inverness. "Młody pretendent" został siłą wycofany z walki i po kilku miesiącach ukrywania się wśród góralskich stronników wrócił do Francji.

Anglicy i ich zwolennicy pod wodzą głównodowodzącego księcia Cumberland rozpoczęli krwawe represje. Większość rannych pod Culloden została dobita, ponad 1000 jeńców sprzedano jako niewolników na plantacje w Ameryce, w Szkocji zaczęły się prawdziwe polowania na jakobitów. System klanowy został zakazany, zakazano nawet używania narodowego stroju szkockiego, języka gaelickiego i posiadania broni. Syn Jerzego II, książę Cumberland zyskał miano "rzeźnika Cumberlanda".

Na kanwie tych wydarzeń powstała powieść Waltera Scotta Waverley.

Bibliografia:

Grzybowski S., Pretendenci i górale: z dziejów unii szkocko-angielskiej, Warszawa: Wiedza Powszechna 1971.

Kalendarium historii Szkocji:

(Najdawniejsza historia Szkocji tonie w mrokach; jej szczegółowe opisanie wymaga sięgnięcia do źródeł niepewnych, tradycji i legend, takich jak legendy arturiańskie.)

55 r p.n.e. - Juliusz Cezar ląduje w Brytanii.

60 r n.e. - Boudika, królowa Icenów wznieca powstanie przeciwko Rzymianom i pro-rzymsko nastawionym Brytom.

80 r n.e. - Najazd Juliusza Agrykoli na Kaledonię.

ok. 84 r n.e. - Calgacus jednoczy plemiona Brytów do walki z Rzymianami, ale ginie, a jego dziesięciotysięczna armia zostaje wymordowana w bitwie pod Ardoch w Grampianach.

121-129 r n.e. - Na odcinku od Bowness nad zatoką Solway do Wallsend nad rzeką Tyne powstaje Mur Hadriana, mający chronić Rzymian przed najazdami Piktów.

142 Powstaje Mur Antoninusa.

208-235 Rządy Aleksandra Sewerusa.

296 Pierwsza wzmianka o Piktach w literaturze łacińskiej.

360 Pierwszy rzymski opis ludów Irlandii z użyciem nazwy "Szkotów".

368 Piktowie, Szkoci i Sasi napadają na Londyn i zdobywają jego bogactwa.

397 Święty Ninian ląduje w zatoce Galloway, gdzie zakłada pierwszy chrześcijański kościół w Whithorn.

ok. 410 Rzymianie opuszczają Wyspy Brytyjskie.

460-490 Król Artur, domniemany władca Brytów, wiedzie swą armię złożoną z wyborowych wojowników celtyckich do walki z najeźdźcami saskimi. Być może, że epizod ten wydarza się sto lat później, a jego bohaterem jest Aidan, namaszczony przez św. Kolumbę na króla Dalriady.

501-503 Szkoci z Irlandii zakładają królestwo Dalriada w Argyll, na zachodnim wybrzeżu dzisiejszej Szkocji.

563 Do Argyll przybywa z Irlandii Święty Kolumba; w Szkocji powstają pierwsze kościoły i klasztory (na wyspie Iona).

597 Śmierć świętego Kolumby.

600 Bitwa pod Catraeth (Catterick, hrabstwo Yorkshire) - 300 wojów z plemienia Gododdin (z okolic dzisiejszego Edynburga) ginie w walce z anglo-saskim władcą Nortumbrii - Ethelfrithem. Sam Ethelfrith zginął w 616, w innej bitwie.

po 600 - Powstaje pierwszy poemat szkocki "Y Gododdin".

ok. 608 Śmierć Aidana, króla Dalriady.

685 Bitwa pod Nechtansmere; Piktowie pod wodzą Brude zwyciężają Anglów i ustanawiają południową granicę Szkocji. Król Piktów wyrzeka się kościoła celtyckiego na rzecz kościoła rzymskokatolickiego.

794 Początek inwazji wikingów (norweskich)

802 Duńscy wikingowie plądrują Ionę.

843 Kenneth MacAlpin jednoczy Szkotów i Piktów pod swoimi rządami. Powstaje Alba, zjednoczone państwo Szkotów i Piktów.

858-862 Rządy króla Donalda I.

862-877 Rządy Konstantyna I.

877-878 Rządy Aeda, syna Kennetha MacAlpina.

973 Kenneth II pokonuje duńskich najeźdźców w bitwie pod Luncarty koło Perth

997 Początek rządów Kennetha III, króla Alby.

1005 Z ojca Finnleacha, w północnowschodniej Szkocji przychodzi na świat Macbeth. Tego samego roku ginie Kenneth III, zamordowany przez swego kuzyna Malcolma z Monzievaird, który obejmuje tron Alby jako Malcolm II.

1018 Malcolm II pokonał wojowników z Nortumbii w bitwie pod Carham.

1020 Finnleach zostaje zamordowany przez innego Malcolma oraz Gillacomgaina, młody Makbet przysięga zemstę.

1032 Malcolm umiera, a Macbeth wraz z sojusznikami osacza Gillacomgain i jego 50 towarzyszy i pali ich żywcem.

1034 Król Malcolm II zostaje zamordowany w Glamis. Na tron wstępuje Duncan I (ten sam, którego opisuje Szekspir w Makbecie).

1039 Duncan najeżdża nortumbryjskie Durham, ale wyprawa kończy się klęską, a Duncan musi się salwować ucieczką do Szkocji.

1040 Macbeth w bitwie pod Elgin zabija Duncana I i przejmuje tron szkocki

1057 Śmierć Macbetha w bitwie pod Lumpahan. Nowym królem zostaje Malcolm syn Duncana I. Początek anglicyzacji Kościoła i sądu.

1107 Po śmierci Edgara, Szkocja zostaje podzielona. Aleksander I zostaje królem Szkotów, a Dawid I - Lothian.

1124 Jedność powraca po śmierci Aleksandra. Dawid zostaje królem Szkotów.

1124-1153 Rządy Dawida I.

1138 Porażka Dawida I w bitwie przeciw wojskom norweskim w bitwie pod Northhallerton

1249-1286 Rządy Aleksandra III

1290 Król Anglii Edward I mianuje się feudalnym suwerenem Szkocji

1296 Edward I kradnie Kamień Przeznaczenia i umieszcza go w Opactwie Westminsterskim

1297 William Wallace staje na czele buntu. Porażka Anglików w bitwie pod Stirling

1305 William Wallace zostaje skazany na śmierć za zdradę przez sąd angielski

1306 koronacja Roberta I Bruce

1314 bitwa pod Bannockburn

1320 papież uznaje pełną niepodległość Szkocji

1371 umiera Dawid II, ostatni król z dynstii Bruce. Tron dla Stuartów

Wstecz