Klany szkockie s± jedn± z lepiej zachowanych struktur klanowych w Europie.

Jako zasadnicza forma organizacji spo³ecznej przetrwa³y klany w Wy¿ynnej Szkocji (Highlands) do po³owy XVIII wieku. Stanowi³y jedn± z g³ównych grup oporu przeciw zjednoczeniu z Angli± i angielskiej dominacji. St±d wszystkie góralskie klany (z wyj±tkiem klanu Campbell) popiera³y prawowit± szkock± dynastiê Stuartów, masowo bior±c udzia³ w szkockich powstaniach m.in. w 1715 i 1745. Polityka angielskich naje¼d¼ców próbuj±cych zniszczyæ strukturê klanow± przyczyni³a siê paradoksalnie do jej umocnienia, a renesans szkockiej kultury narodowej na pocz±tku XIX wieku, pozwoli³ przetrwaæ klanom do wspó³czesno¶ci.
Klany szkockie nie s± jednolite. Obok wielkich klanów, grupuj±cych mniejsze klany, rody i rodziny z³±czone jedynie legendarnym pochodzeniem od wspólnego przodka (Klan Chattan, Klan Alpin, Klan Donald), istniej± mniejsze klany, bêd±ce w zasadzie rodami (Colquhoun, Graham, Buchanan).

Spo³eczno¶æ klanowa dzieli siê zwykle na trzy grupy - ród naczelnika, cz³onków klanu o tym samym nazwisku co naczelnik, zachowuj±cych tradycje wspólnego, czêsto legendarnego pochodzenia i tzw. "ludzi z³±czonych" - dawnych mieszkañców ziem zajêtych przez klan, cz³onków dawnych podbitych klanów, nosz±cych ró¿ne nazwiska, ale uznawanych za wspó³klanowców. Anglicy próbowali odnie¶æ stosunki klanowe do swoich uk³adów spo³ecznych, traktowali wodzów klanu jak posiadaczy ziemskich, drug± grupê jak dzier¿awców, a trzeci± jak poddzier¿awców. Nie by³o to ¶cis³e odniesienie, poniewa¿ tradycyjnie wódz nie by³ w³a¶cicielem ziemi klanu, lecz tylko jej g³ównym zarz±dc± i dyspozytorem.

Niektóre klany kultywuj± tradycjê sprzed zasiedlenia królestwa Dal Riady i maj± swoje irlandzkie ga³êzie (Klan Donald, Kennedy, Neill). Moda na szkock± tradycjê doprowadzi³a do tworzenia klanów z rodów, które nigdy nie funkcjonowa³y w klanowej strukturze spo³ecznej, tak¿e na Nizinach Szkockich (Lowlands). Obecnie istnieje w Szkocji ponad 50 organizacji u¿ywaj±cych nazwy klan.
Zewnêtrznymi wyró¿nikami przynale¿no¶ci klanowej by³y - i s± nadal przy uroczystych okazjach - tartan, zawo³anie, god³o i marsz klanowy, grany na dudach szkockich. Tradycyjnie cz³onków klanu wi±¿e przywi±zanie i szacunek do rodu naczelnika klanu. Z klejnotu jego herbu pochodzi najczê¶ciej god³o klanu. Funkcja ta jest dziedziczna z prawem primogenitury. Dawniej naczelnicy byli czêsto wybierani, ale w obrêbie jednego, wodzowskiego rodu. Na skutek budowania struktury feudalnej w oparciu o strukturê klanow± przez królów szkockich wiêkszo¶æ naczelników klanów posiada jednocze¶nie tytu³y arystokratyczne (m.in. ksi±¿êta Argyll w klanie Campbell, ksi±¿êta Montrose w klanie Graham, baron Slate w klanie Macdonald) lub jest lokalnymi posiadaczami ziemskimi (laird). Naczelnicy klanów nie posiadaj±cy tytu³ów arystokratycznych nazywani s± tradycyjnie wed³ug schematu MacX of MacX (MacDonald of MacDonald, Murray of Murray itp.) lub MacX of that Ilk (np. Macgregor of that Ilk, Cameron of that Ilk).
Tradycyjne nazwy niektórych starych klanów nie zawsze s± to¿same z nazwiskiem, np. klan Mackayów nazywany jest klanem Morgan, klan Robertsonów - klanem Struan, federacja klanów Macphersonów i Mackintoshów - klanem Chattan.

Zawo³anie bojowe klanów szkockich:

Zawo³anie bojowe klanów szkockich in. War Cry (ang - slogan z gael sluagh-ghairm ,wym.slogorn) – krótkie has³o identyfikuj±ce i zwo³uj±ce cz³onków klanu, g³ównie na polu bitwy.
Wystêpuje czêsty b³±d w postaci mylenia dewizy (motto rodowe lub klanowe) z zawo³aniem bojowym (ang war cry). Wziê³o siê to zapewne st±d, ¿e kontynentalne rody nie mia³y takiego rozró¿nienia, posiadaj±c w wiêkszo¶ci wypadków jedynie "dewizê rodow±". Jedynie w heraldyce polskiej istnieje podobny akustyczny element – zawo³anie herbowe, niezale¿ny od nazwy herbu, dawny rodowy okrzyk bojowy.

Zawo³anie bojowe i dewiza klanu s± w ró¿ny sposób reprezentowane w heraldyce klanowej:
Dewiza – motto klanu w herbie cz³onków klanu umieszczana jest na wstêdze poni¿ej tarczy herbowej; z kolei okrzyk bojowy (war cry) klanu, umieszczany na pó³okr±g³ej wstêdze, powy¿ej klejnotu herbu.
Cz³onkowie klanu nie maj±cy prawa u¿ywania herbów stosuj± god³a klanowe ze wstêg± dooko³a, gdzie zamieszcza siê dewizê rodu.

W pó¼niejszych okresach, ¿o³nierze klanu na polu bitwy, zamiast zasuszonych ro¶lin-symboli, wtykali sobie w czapki (zobacz Glengarry) cap badge (odznaki bojowe), gdzie pocz±tkowo zamieszczano zwykle Zawo³anie bojowe klanu i herb. Z czasem, wraz z zanikiem wojen klanowych, war cry na czapkach wypar³y motta rodowe.
Jedynie wojskowe nakrycia g³owy, posiadaj± cap badge, gdzie w obwolucie odznak jednostki znajduje siê tylko zawo³anie bojowe, z powodów presti¿owych, zwykle po ³acinie np. Regiment of the Black Watch "Nemo me impune Lacessit" (dzi¶ motto ca³ej jednostki Royal Regiments of Scotland), King's Own Scottish Borderers "In Veritate Religionis Confido", Queen's Own Highlanders "Cuidich 'n Righ" (gael. Aid the King)

Te w³a¶nie praktyki spowodowa³y wspomniane wy¿ej mylenie "war cry" i dewizy rodu. Przenikanie kultury militarnej w realia folkloru szkockiego jest wyj±tkowo silne.
Motto jest zwykle maksym± ³aciñsk±, czasem w jêzyku gaelickim, angielskim lub francuskim, o ideologicznym, religijnym, honorowym lub moralnym charakterze.

Zawo³anie bojowe z kolei jest prawie zawsze po gaelicku, choæ sporadycznie te¿ po angielsku (zwykle przy "m³odych" rodach). Jego rolê mo¿na przyrównaæ do okrzyków "kiai" we wschodnich sztukach walki, które maj± deprymowaæ przeciwnika i dodawaæ ducha krzycz±cemu. Tre¶ci± zawo³añ bojowych s± czêsto oryginalnie brzmi±ce wyzwiska pod adresem przeciwników, krótkie s³owa, nazwy miejsc lub imiona wa¿ne dla cz³onków klanu, okrzyki maj±ce przestraszyæ lub zniechêciæ wroga. Czêsto okrzyki nawi±zuj± do legend klanowych i do historii Szkocji, czasem oznaczaj± miejsce budowy pierwszej twierdzy klanu (swoj± drog±, owym miejscom te¿ zwykle nadawano "gro¼nie brzmi±ce" nazwy).

W odró¿nieniu od dewizy klanu, zawo³añ mog³o byæ kilka, spotyka siê klany z dwoma i wiêcej zawo³aniami bitewnymi.
Zawo³anie, oprócz psychologicznego oddzia³ywania na przeciwnika lub w³asnych wojowników, spe³nia³o te¿ rolê identyfikacyjn±, pomagaj±c± w chaosie bitewnym rozpoznaæ swoich "wspó³klanowców".

Przyk³adowe klanowe okrzyki bojowe - war cry:

 Campbell - Cruachan! - nazwa wzniesienia góruj±cego nad posiad³o¶ciami Campbellów
Stewart - Creag an Sgairbh! - ("Cormorants Rock") - "Ska³a Kormoranów"- na cze¶æ pierwszego rodowego zamku
Bruce - Garg'n Uair Dhuisgear - ("Fierce when rosed") - "W¶ciek³y gdy zbudzony"
MacLean - Fear eil’ air son Eachainn - ("Another for Hector") - "Nastêpny za Hektora" - na cze¶æ bohaterów rodowej legendy o siedmiu braciach, którzy w bitwie pod Inverkething (1651), jeden po drugim oddali ¿ycie, broni±c swojego ciê¿ko rannego naczelnika, Hektora MacLean.
MacLean (2) - Bas no Beatha - ("Death or Life!") "¦mieræ lub ¿ycie - czê¶æ modlitwy ¶w. Kolumby upodobanej przez Klan
MacDonald - Creagan an fhithich - ("The Rock of the Raven") - Ska³a Kruka - miejsce rodowej twierdzy
Cameron Sons of the Hounds Come Here and Get Flesh! - Synowie psów (szkockie przekleñstwo), chod¼cie tutaj i zdob±d¼cie (ew. zabierzcie) miêso