|
 Szkocja (ang. Scotland, gael. Alba) – dawniej niezale¿ne królestwo, obecnie czê¶æ sk³adowa Zjednoczonego Królestwa Wielkiej Brytanii i Irlandii Pó³nocnej. Obejmuje pó³nocn± czê¶æ wyspy Wielkiej Brytanii oraz Hebrydy, Orkady i Szetlandy. Od po³udnia graniczy z Angli±. Krajobraz w przewa¿aj±cej czê¶ci wy¿ynny i górski. Klimat umiarkowanie ciep³y, wybitnie morski. Na pó³nocy Szkocji Góry Kaledoñskie i Grampiany, na po³udniu Wy¿yna Po³udniowoszkocka. W centrum niewielka Nizina ¦rodkowoszkocka skupiaj±ca wiêksz± czê¶æ ludno¶ci.
 Patronem Szkocji jest ¶w. Andrzej. Kwiatem charakteryzuj±cym Szkocjê, jako region zaliczany do Wielkiej Brytanii, jest oset.
W 2005 r. 42% ludno¶ci Szkocji nale¿a³o do kalwiñskiego Ko¶cio³a Szkockiego, który jest od 1560 r. Ko¶cio³em narodowym. Ko¶ció³ Szkocki nie jest ko¶cio³em pañstwowym (od 1921 roku), a „narodowym” (national church), a zatem Szkocja ma formê po¶redni± miêdzy rozdzia³em ko¶cio³a od pañstwa (Walia, Irlandia Pó³nocna), a ko¶cio³em ustanowionym jak w Anglii. Historia Szkocji:Zobacz wiêcej w osobnym artykule: Historia Szkocji .Szkocja jest zamieszkana co najmniej od pi±tego tysi±clecia przed nasz± er±. Od pocz±tku by³a obszarem, na którym dochodzi³o do konfrontacji ró¿nych kultur i ludów (Piktowie, Celtowie, Normanowie, Rzymianie, Anglowie), jednak¿e jej dzika przyroda zawsze stawa³a po stronie aktualnych w³adców tych ziem.
Walki o wp³ywy w Szkocji ci±gn± siê przez ca³± jej historiê. Z czasem Szkocja zosta³a po³±czona z Angli±, najpierw uni± personaln± gdy Jakub VI z dynastii Stuartów zasiad³ na tronie angielskim po ¶mierci El¿biety I, potem za¶ uni± realn± w roku 1707 kiedy powsta³o Zjednoczone Królestwo Wielkiej Brytanii.
Jako jednolity organizm spo³eczny i gospodarczy, istnieje od IX w., kiedy to Kenneth MacAlpin w³adca celtyckiego królestwa Dalriady, zdoby³ koronê królestwa Piktów (jego matka pochodzi³a z piktyjskiego rodu królewskiego) jednocz±c oba pañstwa.
W koñcu XIII wieku Szkocja zosta³a najechana przez Anglików, po czym na 2 wieki odzyska³a suwerenno¶æ, mimo coraz wiêkszych angielskich wp³ywów. W 1297 roku wybuch³ bunt Williama Wallace, a w 1314 Robert I Bruce zosta³ uznany za faktycznego króla Szkocji (po bitwie pod Bannockburn). Od 1603 roku Szkocja i Anglia mia³y wspólnego w³adcê (unia personalna), a od 1707 roku wspólny parlament. Szkoci nigdy nie pogodzili siê z angielsk± dominacj±, co wraz z poparciem dla legitymistycznej dynastii Stuartów doprowadza³o wiele razy do powstañ.
W maju 1999 roku Szkoci wybrali swój w³asny parlament, w odpowiedzi na referendum z roku 1997, w którym chêæ posiadania w³asnej w³adzy ustawodawczej wyrazi³o 75% g³osuj±cych.
Powo³anie pierwszego od trzech stuleci szkockiego parlamentu by³o mo¿liwe dziêki polityce brytyjskiego premiera Tony'ego Blaira, który realizuj±c swe obietnice przedwyborcze znacznie z³agodzi³ politykê w stosunku do czê¶ci sk³adowych Wielkiej Brytanii.
W 2007 r. premier rz±du szkockiego, Alex Salmond ze Szkockiej Partii Narodowej przedstawi³ projekt ustawy o przeprowadzeniu referendum niepodleg³o¶ciowego, które mia³oby umo¿liwiæ od³±czenie siê Szkocji od Wielkiej Brytanii.[1]
Niejako zapowiedzi± tej zmiany polityki by³ zwrot Szkocji (1996) kamienia koronacyjnego dawnych królów szkockich, który od siedmiu stuleci s³u¿y³ te¿ królom brytyjskim i jako taki przechowywany by³ w Anglii. Szkocja - Gospodarka i demografia:  Szkocja jest obok Irlandii centrum przemys³u whisky. Wa¿nym elementem gospodarki jest rybo³ówstwo i wydobycie ropy naftowej z dna Morza Pó³nocnego. Siedzib± wielu kompanii naftowych jest Aberdeen. Przemys³ skupiony jest w centralnej czê¶ci kraju, na terenach Niziny ¦rodkowoszkockiej i na wschodnim wybrze¿u. Rozwiniêty jest przemys³ metalurgiczny (hutnictwo ¿elaza i aluminium), elektrotechniczny, elektroniczny, maszynowy, chemiczny, w³ókienniczy, papierniczy i spo¿ywczy. Urodzajne tereny rolnicze ci±gn± siê od pasa centralnych nizin, poprzez wschodnie wybrze¿e, a¿ do Fraserburgha. Uprawia siê g³ównie jêczmieñ i owies. Szkocja posiada w³asne banknoty i monety emitowane przez trzy szkockie banki. Obowi±zuj±c± walut± jest Funt szterling. Funtami Szkockimi p³aciæ mo¿na na terenie ca³ej Wielkiej Brytanii jednak¿e poza jej granicami nie zawsze s± honorowane.
Obecnie Szkocja posiada 10 miast o ludno¶ci przekraczaj±cej 45 tys. osób. Dla porównania, 70 lat temu w Szkocji istnia³o 1 miasto z ludno¶ci± >500 tys., 3 miasta z ludno¶ci± 100÷500 tys., 3 miasta z ludno¶ci± 50÷100 tys., 15 miast z ludno¶ci± 20÷50 tys. i 19 miast 10÷20 tys.
Miasto: (dane z 2001roku)
Glasgow (Glaschu) populacja: 629.501
Edynburg (Dùn Èideann) populacja: 430.082
Aberdeen (Obar Dhèathain) populacja: 184.788
Dundee (Dùn Dè, Dùn Dèagh) populacja: 154.674
Paisley (Paislig) populacja: ] 74.170
East Kilbride (Cille Bhrìghde an Ear) populacja: 73.796
Inverness (Inbhir Nis) populacja: 55.000
Hamilton (Hamaltan) populacja: 48.546
Cumbernauld (Comainn nan Allt) populacja: 49.664
Greenock (Grianaig) populacja: 45.467 Polityka Szkocji: Od roku 1998 Szkocja posiada w³asny parlament i rz±d. Wybory do szkockiego parlamentu odbywa³y siê w latach 1999, 2003 i 2007. Do 2007 w Szkocji rz±dzi³a Partia Pracy, lecz po zwyciêstwie SPN nowym premierem (pierwszym ministrem) zosta³ Alex Salmond, lider zwyciêskiej partii. D±¿y ona do niepodleg³o¶ci regionu. W kompetencji w³adz lokalnych jest o¶wiata, kultura, zdrowie publiczne i w du¿ym stopniu gospodarka i podatki. Podzia³ administracyjny Szkocji: Zobacz wiêcej w osobnym artykule: podzia³ administracyjny Szkocji . Od 1996 roku Szkocja podzielona jest na 32 jednostki administracyjne zwane hrabstwami oraz 3 okrêgi wyborcze wyspy. Miêdzy 1975 i 1996 w Szkocji istnia³o 9 regionów. Kultura i kuchnia:  Dudy, kilt i whisky to najbardziej znane produkty szkockiej kultury. Dudy pochodz± z Azji Mniejszej, maj± jednak w kulturze Szkocji szczególne znaczenie i kojarzone s± w³a¶nie z ni±. Kilt jako mêska spódnica znana by³ ju¿ w czasach podbojów rzymskich na Wyspach brytyjskich. Charakterystyczny materia³, z którego wykonany jest kilt, zwany jest tartanem. S³owo to wywodzi siê z francuskiego "tartanie" i oznacza po prostu tkaninê w kratê. Ka¿dy z klanów szkockich ma swój unikatowy wzór kiltu. Whisky – jest kwesti± sporn± pomiêdzy Szkotami a Irlandczykami – do dzi¶ nie wyja¶nione jest bowiem, który z narodów wynalaz³ ten alkohol.
Nie ulega natomiast w±tpliwo¶ci, i¿ szkocka whisky znana jest i ceniona na ca³ym ¶wiecie. Do najpopularniejszych marek kategorii blended nale¿±: Johnnie Walker, Teacher's, Whyte&Mackay, Chivas Regal. Mimo ¿e to trunki z tej kategorii s± najbardziej rozpowszechnione na ¶wiecie, prawdziwym powodem do dumy Szkotów s± jednak single malt whisky.
Szkocka kuchnia znana jest z shortbread (ma¶lane pieczywo chrupkie), kidney pie oraz haggis. Haggis to owczy ¿o³±dek nape³niony mieszanin± z³o¿on± z posiekanych owczych podrobów (serce, p³uca i w±troba), p³atków owsianych, cebuli i przypraw, zaszyty i ugotowany. Zazwyczaj podaje siê go z ziemniakami. Kuchnia szkocka charakteryzuje siê spor± ilo¶ci± potraw zawieraj±cych owies. Przyk³adem mo¿e byæ tu cranachan. Tradycyjne szkockie ¶niadanie sk³ada siê zazwyczaj z owsianki, jajek sma¿onych na bekonie lub te¿ wêdzonych ryb.
Ze Szkocji wywodz± siê zespo³y, Wet Wet Wet, Texas, Mogwai, zespó³ Franz Ferdinand oraz wokalistki Maggie Reilly i Annie Lennox. Szkocja - Emigracja: Niezbyt ¿yzne góry i przeludnione niziny od wieków zmusza³y Szkotów do emigracji. Emigrowali te¿ czêsto z przyczyn politycznych, niechêtni angielskiej dominacji, prze¶ladowani z powodów religijnych lub popierania dynastii Stuartów. Do emigracji zachêca³y te¿ w³adze - tytu³ baroneta Nowej Szkocji zosta³ ustanowiony jako zachêta dla osiedlania siê w Ameryce Pó³nocnej. Szkoci, zw³aszcza bitni górale, zasilali oddzia³y najemników w ca³ej Europie. Od czasu wojny trzydziestoletniej, gdy szkocka piechota zas³ynê³a walcz±c po stronie protestanckiej, szkockie gwardie pojawi³y siê w wielu armiach, tak¿e prywatnych. Szkocki pu³k gwardii, z³o¿ony z jakobickich emigrantów mieli królowie Francji, szkoccy piechurzy byli tak¿e na polskich dworach magnackich, choæby znani z Sienkiewicza Szkoci Janusza Radziwi³³a. Szkockie pu³ki, np. s³awna "Czarna gwardia" ("Black Watch") - 42. Pu³k Królewskiej Piechoty Szkockiej, czy pu³k "Cameronians" - by³y wykorzystywane w najdalszych zak±tkach imperium - od Indii do Ameryki Pó³nocnej. Dzi¶ to elitarne jednostki, s³u¿±ce czêsto jako stra¿ przyboczna brytyjskim królom. Klimat w Szkocji: Klimat w Szkocji jest umiarkowany morski o do¶æ niestabilnej pogodzie. Szkockie przys³owie brzmi: If you don't like the weather, wait a minute (Je¶li nie podoba Ci siê pogoda, poczekaj minutê). Szkocja poddana jest dobroczynnemu wp³ywowi Pr±du zatokowego, co czyni tutejszy klimat du¿o cieplejszym ni¿ obszary w porównywalnych stopniach szeroko¶ci geograficznej jak na przyk³ad Oslo w Norwegii. Temperatury s± ni¿sze ni¿ w pozosta³ych czê¶ciach Wielkiej Brytanii, co naturalnie wynika z po³o¿enia na pó³nocy wyspy. Najni¿sza zanotowana temperatura w Szkocji wynios³a w styczniu 1982 roku –27,2° C przy Braemar w górach Grampian Mountains. Temperatury w lecie oscyluj± oko³o 18° C. Najwy¿sza odnotowana temperatura wynios³a 32,9° C, 9 sierpnia 2003 roku w Greycrook. W zachodniej czê¶ci jest zazwyczaj cieplej i bardziej deszczowo ni¿ na wschodzie Szkocji. Na zachodzie roczne opady wynosz± oko³o 3 000 mm.
|
